התנועה הירוקה ובדלנות
מוחמד רזא יַזְדַאן פַּנַאה (רוז אונליין, 10 במאי 2011)
פורסם לראשונה בכתב העת האלקטרוני "רוח מזרחית", גיליון מספר 14
הפגנת המונים בכיכר אזאדי בטהראן (Flickr/Hamed Saber)
בשנתיים הראשונות לחייה של הרפובליקה האסלאמית ובשמונה שנות המלחמה עקובת הדם בין איראן לעיראק שררה באיראן הרגשת אחדות וסולידריות מקסימלית. הסיבות העיקריות לאחדות ולסולידריות האלה היו אווירת ההתרגשות המהפכנית ששררה והתוצאה של העימות עם האויב החיצוני. אם נניח בצד את התקופה הזו, נראה שבאופן אירוני לאחר מותו של ח'ומייני, המנהיג המאחד של הרפובליקה האסלאמית, החלה החברה האיראנית להיהפך בהדרגה למפוצלת יותר ויותר.
מובן שלאחר סוף המלחמה ופטירתו של האייתוללה ח'ומייני היו כמה ימים שבהם הצליחו אותם חלקים אדישים ומיואשים בחברה לחבור יחדיו זמנית. ניצחונו של סייד מחמד ח'אתמי בבחירות ב-23 במאי 1997 והעפלתה של נבחרת הכדורגל הלאומית של איראן לגביע העולם בצרפת בשנת 1998 היו שתי דוגמאות מובהקות להתלכדות שכזו.
אולם, עם בוא הכישלון באפיזודות הללו אלה ובמיוחד לאור האכזבות שנחלו תומכיהן מהדרך שבה התפתחו (הדחת הנבחרת הלאומית בשלב הראשון של הגביע העולמי וכישלון פרויקט הרפורמות), הגיעה לסופה ההתלכדות הנרחבת בחברה האיראנית, הן בקרב האליטה והן בקרב האנשים הפשוטים.
במהלך כל התקופה הזו ניצל האגף הרודני בממשל של הרפובליקה האסלאמית את הפיצול הזה בחברה האיראנית כדי לקדם את מטרותיו ואת תוכניותיו האנטי-דמוקרטיות. אגף זה בממשל פעל ליצירת הפרדה בין השכבות והחלקים השונים בחברה. דבר זה נעשה באמצעות שימוש בשיטות שונות שנועדו לעורר חשד ועוינות בין חלקיה השונים של החברה, כמו הטלת צנזורה על החדשות או שידור ידיעות לא נכונות ולא אמיתיות באמצעות מכונת התעמולה הממשלתית.
זוהי אותה המדיניות שנקט הממשל, בייחוד במהלך 32 השנים האחרונות, נגד הקהילות האתניות השונות במדינה. במהלך תקופה זו דאג המשטר באמצעות מנגנון התעמולה והתקשורת שלו ליישם את האג'נדה שלו על ידי הפצת שמועות כוזבות, שציירו את הקהילות האתניות השונות בדלניות, אלימות ואנטי-איראניות.
בשל מחסור באמצעי תקשורת חברתיים ועצמאיים רק קול אחד ייצג את המשטר הפוליטי ואת החברה באיראן עד 23 במאי 1997. קול זה היה מקור החדשות היחיד שהנחה וכיוון את דעת הקהל הציבורית. שיטה זו, על פי רוב, שירתה את האינטרס של המשטר.
עם תחילת פעילותה של הממשלה, שזכתה לכינוי "רפורמיסטית", השתנתה קמעה האווירה הזאת בזכות פתיחה יחסית של המרחב התקשורתי, פעולה תחת כותרות כדוגמת "איראן בעבור כל האיראנים" או "הידיעה היא זכותו של העם", וכן בזכות האווירה מלאת התקווה ששררה לאחר הבחירות של 23 במאי 1997. אלא שסגירה של מספר גדול של עיתונים, ייאוש מפרויקט הרפורמות ובסופו של דבר עליית ממשלת השמרנים לשלטון הביאו לסופם של שינויים אלו בלי שהניבו תוצאה של ממש.
אך התנועה הירוקה הייתה התנסות שונה: כל מה שהתרחש לאחר 12 ביוני 2009 – קרי הדיכוי הנרחב שהקיף את כל הציבור – נעשה על ידי השלטון; המאורעות האלימים לאחר הבחירות, כולם דוכאו. אפשר לטעון ולומר שרוב הדיכוי התרחש בטהראן, אך היכן יתרחש אם לא בטהראן? היכן יתרחש אם לא במקום שהוא הממשק המחבר יחד את החברה ומעוז הדו-קיום של כל האיראנים, בין שהם כורדים, תורכים, בלוצ'ים, טורקמנים, צפוניים [1] או ערבים…?
הדיכוי העממי הזה התרחש באופן כה מסודר עד שהביא לידי התלכדות חברתית חסרת תקדים בין כל תושבי איראן; הוא הביא לידי הקמה ותפוצה יוצאת דופן של רשתות חברתיות – וירטואליות וממשיות; הוא יצר תחושת כאב משותפת, והיא הביאה לידי שיתוף פעולה קולקטיבי וניצול מקסימלי של כל אמצעי התקשורת חרף דיכויים החריף מצד השלטון. כל אלה הביאו לידי התגבשות של מצפּון עממי משותף, שעודו קיים, גם בחלוף שנתיים מאז הקמתה של התנועה הירוקה.
בתקופה זו היינו עדים לראשונה לכך שדיכוי והוצאה להורג של פעילים פוליטיים-חברתיים במקומות מרוחקים יותר מטהראן הניבו תגובות מחאה דומות של עמיתים ומזדהים גם במקומות אחרים באיראן. בתמורה לכך האוכלוסייה המתגוררת במקום שאירעו בו הדיכוי או ההוצאה להורג הגיבה בתגובה משלה למחאות הללו.
הדוגמאות הבולטות להתגבשותו של מצפּוּן עממי משותף, שאותן אפשר לציין בהקשר הזה, אפשר לראות במקרים של ההוצאה להורג של פַרְזַאד כֲמַאנְגַר,[2] שירין עֵלְם הוֹלִי[3] ואחרים כמותם, בתמיכה בשביתות העממיות בכורדיסטאן או בניסיון למנוע הוצאה להורג של פעילים ממוצא אתני שונה באזורים שונים באיראן.
המצפון המשותף הזה היה בעל עצמה רבה כל כך עד שסחף עמו את מנהיגי התנועה הירוקה, שרבים מהם נאלצו לשנות בעקבותיו את מסגרות החשיבה שלהם. הסימן המובהק ביותר לשינויים אלו ניכר בהתפתחות היומיומית שחלה בשיח של המנהיגים הללו, שלמדו לעשות שימוש במושגים מודרניים כמו דמוקרטיה וזכויות אדם.
מובן שההזדהות הזו וההתלכדות הזו הן רק בראשית דרכן. קדם להן ניסיון מר של שנות אי-אמון וחשדנות ארוכות בין בני המיעוטים השונים באיראן לבין עצמם. אי-האמון והחשדנות הללו נסבו סביב ציר העריצות שבין טהראן לפריפריה או סביב הדיכוטומיה השקרית "פרסי/לא-פרסי" (שקרית מהבחינה הזו שלדעת כותב שורות אלו, לא קיים היום באיראן מושג המכוּנה "העם הפרסי", ושסביבו נוצרה דיכוטומיה שכזו). הדרך לסלק את ההבחנות הללו סופית עודנה קשה וארוכה.
אבל מה שאפשר להבין מן המצפון המשותף הזה הוא שהיום כל האיראנים תומכים בתפיסה האומרת "איראן בעבור כל האיראנים". זוהי אבחנה המבוססת, לכל הפחות, על עדויות מקרב התנועה הירוקה ותומכיה, והיא ברורה לעיני כול.
בעיקר בתנאים הנוכחיים, כאשר מיליוני החברים והתומכים של התנועה הירוקה ברחבי איראן, ואפילו פעילי אופוזיציה שאינם מגדירים עצמם חלק מהתנועה, מבינים כי במהלך העשורים האחרונים האפליה והברוּטליוּת מופנות כלפי העם באזורים השונים של איראן. לכן, הכול יכולים לרכז את מאמציהם ליצירת איראן שבה אין איש נתון לרדיפת השלטון על רקע אתני, גזעי, תרבותי, לשוני, דתי, השתייכות לאסכולה דתית וכיוצא באלה.
תומכיה של התנועה הירוקה מבקשים היום "איראן בעבור כל האיראנים": מדינה שבה חיים תורכים, אזרים, בלוצ'ים, כורדים, מזנדראנים, ערבים, לורים ואחרים, וכל רצונם הוא להיות איראניים וליהנות מזכויות שוות לצד שאר בני ארצם. באותה מידה הם רוצים להיות מעורבים בקביעת גורל המדינה. דוגמאות אלו של הזדהות והתלכדות הורגשו היטב בַּגְּזָרוֹת השונות בשנתיים האחרונות.
לכן, מלבד השמדה של אותו מצפון קולקטיבי משותף והמרה של תחושות הלכידות הטריות בתחושות הישנות של פיצול, עלולה שׂימת דגש על תפיסוֹת היוצרות מחלוקות ומעוררות רגשות בדלניים או רצון לעצמאות, להפחית באופן ניכר את האפשרות להגנה על הזכויות הלגיטימיות של כל העם הנתון תחת דיכוי ברחבי איראן. כך, האירוע שהתרחש לאחרונה בח'וזסטאן, למרבה הצער, העביר את הדיון מנושא הגנת הזכויות הטבעיות של אנשי ח'וזסטאן לשיח המדַבֵּר על שמירה על האחדות הטריטוריאלית של איראן.[4]
אם אנו מקבלים את העובדה שבתנאים הנוכחיים כל האיראנים חולקים צורך למגר את כל סממני העריצות והאפליה, הרי הם חייבים להתיר לאותן הרגשות של "טוב להיות ביחד" לשרוד עד הסוף. התעוררות של בדלנות תפרום, בלא ספק, את הרגשות המשותפים שיש לאיראנים כיום ותביא לסופם. אין ספק כי הפיצול הזה לא יישא רווח – לא לבדלנים, לא לתנועה הירוקה ולא לכל האיראנים.
____________________
[1] הכוונה בעיקר לתושבי מחוז גילאן, הממוקם לחוף הים הכספי, בצפון איראן.
[2] מורה, פעיל זכויות אדם ועיתונאי איראני ממוצא כורדי, שהמשטר באיראן האשימוֹ בחברות בארגון מחתרת כורדי בדלני מיליטנטי והוציאוֹ להורג.
[3] איראנית ממוצא כורדי שהוצאה להורג עם פרזאד כמאנגר. רק לאחר הוצאתה להורג עודכנו משפחתה ועורך דינה בעניין.
[4] הכותב מתכוון להפגנות שאירעו לאחרונה באהוואז (או אחוואז), בירת מחוז ח'וזסטאן. את ההפגנות האלה ערכו תושביה הערביים הסונים של המחוז בהשראת "האביב הערבי".
جنبش سبز و تجزیه طلبی
محمدرضا یزدان پناه (روز ، 10.5.2011)
یکی از بزرگترین اثرات جنبش سیاسی ـ اجتماعی دو سال گذشته ایران، ایجاد نزدیکی و همگرایی حداکثری میان بخش عمده ای از ایرانیان بوده است. این همگرایی که مشابه آن در سه دهه گذشته کمتر دیده شده، آنقدر وسیع بوده که نه تنها بسیاری از مرزبندی ها و شکاف های رایج میان اقشار مختلف این جامعه را از بین برده بلکه به تقریب دیدگاه ها و تشبیه عملکردهای اکثریت ایرانیان در داخل و خارج از کشور منجر شده است؛ یکی از نقاط قوت بارز جنبش سبز.
اگر دو سال آغازین عمر جمهوری اسلامی و هشت سال دوران جنگ خونبار ایران و عراق را که به علت حاکم بودن فضای احساسی -ـ انقلابی و سپس مقابله با دشمن خارجی، جامعه ایران وحدت و انسجامی حداکثری را تجربه می کرد کنار بگذاریم، با پایان روزگار جنگ و انقلاب که از قضا با درگذشت آیت الله خمینی، رهبر وحدت بخش جمهوری اسلامی همزمان شد، از همگرایی اجزای مختلف جامعه ایرانی روز به روز کاسته شد.
البته پس از پایان جنگ و درگذشت آیت الله هم معدود ایامی بودند که توانستند این اجزای رخوت زده و ناامید را برای مدتی به تعبیری به همدیگر بچسبانند. پیروزی سید محمد خاتمی در انتخابات دوم خرداد 1376 و صعود تیم ملی فوتبال ایران به جام جهانی 1998 فرانسه را می توان دو مثال مشخص از این همگرایی دانست.
اما با نافرجام ماندن این پدیده ها و بخصوص ناکامی های بعدی که در ادامه مسیر برای حاملان آنها پیش آمد (حذف تیم ملی فوتبال در مرحله اول جام جهانی و شکست پروژه اصلاحات)، همگرایی به وجود آمده در سطح وسیعی از جامعه ایرانی اعم از نخبگان و مردم عادی نیز رو به پایان گذارد.
بخش اقتدارگرای حکومت جمهوری اسلامی در تمام این مدت از همین شکاف برای دستیابی به اهداف و پیشبرد برنامه های ضد دموکراتیک خود استفاده کرده است. دور نگاه داشتن طبقات و اجزای مختلف یک جامعه از یکدیگر با روش هایی مانند سانسور خبری یا پخش اطلاعات نادرست و خلاف واقع با استفاده از ماشین تبلیغات حکومتی و نیز ترویج بدگمانی و خصومت میان آنها انجام می شود.
این سیاست در 32 سال گذشته به طور ویژه از ناحیه حکومت درباره اقوام مختلف ایرانی اعمال شد. پخش شایعات عجیب برای ترسیم چهره ای جدایی طلب، خشونت بار و ضد ایرانی از آنها در این مدت همواره در دستور کار دستگاه تبلیغاتی و رسانه ای نظام قرار داشته است.
در نظام سیاسی و جامعه تک صدایی ایران تا قبل از دوم خرداد 1376 که در فقدان وسایل ارتباط جمعی مستقل، رسانه های حکومتی تنها منبع انتشار اخبار بودند و هدایت و مدیریت افکار عمومی را بر عهده داشتند، این روش تا حدود زیادی به نفع خواسته نظام، موفقیت آمیز بود.
با آغاز به کار دولت موسوم به اصلاحات و باز شدن نسبی فضای اطلاع رسانی و تحت عناوینی مانند "ایران برای همه ایرانیان" یا "دانستن حق مردم است" و نیز متاثر از فضای پر امید پس از دوم خرداد، این فضا اندکی تغییر کرد هرچند که با توقیف فله ای مطبوعات، دلسردی از پروژه اصلاحات و در نهایت روی کار آمدن دولت اصولگرا، بی آنکه نتیجه قطعی بر جای بگذارد پایان یافت.
جنبش سبز اما تجربه متفاوتی بود. آنچه پس از 22 خرداد 1388 رخ داد، سرکوب فراگیر و همه جانبه عمومی توسط حکومت بود. در وقایع خشونت بار پس از انتخابات همه سرکوب شدند. شاید گفته شود اکثر قریب به اتفاق سرکوب در تهران رخ داد اما مگر تهران کجاست؟ جایی به جز محل تلاقی، اجتماع و همزیستی تمام ایرانیان از کرد و ترک و بلوچ و ترکمن و شمالی و عرب و…؟
همین سرکوب عمومی با چنین مختصاتی بود که بی سابقه ترین سطح از همگرایی را در میان تمام ساکنان ایران به وجود آورد. تشکیل و گسترش فوق العاده شبکه های اجتماعی اعم از مجازی و حقیقی، حس همدردی جمعی که به همکاری جمعی می انجامید و استفاده حداکثری از تمام ابزارهای اطلاع رسانی به رغم سرکوب شدید آنها توسط حکومت باعث شکل گیری وجدان مشترک عمومی شد که با گذشت دو سال از جنبش سبز کماکان ادامه دارد.
در این مدت، برای نخستین بار شاهد آن بودیم که سرکوب و اعدام فعالان سیاسی – اجتماعی در نقاطی دورتر از تهران توسط همکاران و همدلان آنها در نقاط دیگر ایران به همان اندازه مورد واکنش اعتراضی قرارمی گرفت که مردم محل سکونت آنها به این اتفاق واکنش نشان می دادند.
مثال های بارز این همدلی و تبلور وجدان مشترک عمومی را می توان در مواردی مانند واکنش ها به اعدام فرزاد کمانگر، شیرین علم هولی و… یا حمایت از اعتصابات عمومی در کردستان و یا تلاش برای پیشگیری از اعدام فعالان قومی در مناطق مختلف ایران برشمرد.
این وجدان مشترک آنچنان قدرتمند عمل کرده که رهبران جنبش سبز را نیز با خود همراه و بسیاری از چارچوب های ذهنی آنها را هم به نفع خود دچار تغییر و تحول کرد که نماد روشن آنها را می توان در پیشرفت روز به روز گفتمان آنها در استفاده از مفاهیم مدرنی مانند دموکراسی و حقوق بشر دانست.
این همدلی و همگرایی البته در اول راه قرار دارد. پیش از آن تجربه ای دیر سال از بدگمانی و سوءظن اقوام ایرانی نسبت به یکدیگر حول محور استبدادی تهران ـ غیر تهران یا دوگانه مجعول فارس ـ غیر فارس (مجعول از این جهت که به باور نویسنده مفهومی به نام قوم فارس در ایران امروز وجود ندارد که دوگانه ای حول آن شکل بگیرد) وجود داشته که راه را برای از میان بردن کامل آن دشوار و طولانی می سازد.
اما آنچه از این وجدان مشترک جمعی قابل درک است این است که امروز تمام ایرانیان، ایران را برای همه ایرانیان می خوانند. این گزاره لااقل بر اساس شواهدی که از جنبش سبز و حامیان آن وجود دارد کاملا قابل درک و مشاهده است.
به عبارت مشخص در شرایط کنونی، اعضا و هواداران میلیونی جنبش سبز در سرتاسر ایران و حتی معترضانی که خود را از این جنبش نمی دانند، با درک تمام مظالم و تبعیض های اعمال شده علیه مردم مناطق مختلف ایران در دهه های گذشته، همه توان خود را معطوف تلاش برای داشتن ایرانی کرده اند که در آن هیچ کس به دلایل قومی، نژادی، فرهنگی، زبانی، دینی، مذهبی و مانند این، مورد سرکوب و تبعیض مجموعه حاکمیت قرار نگیرد.
هواداران جنبش سبز امروز ایران را برای همه ایرانیان می خواهند. کشوری که در آن ترک، آذری، بلوچ، کرد، مازنی، عرب، لر و… به صرف ایرانی بودن از حقوقی کاملا برابر با دیگر هموطنان خود برخوردار باشد و به اندازه تمام ایرانیان در تعیین سرنوشت کشور نقش داشته باشد. نمونه های این همدلی و همراهی در مقاطع مختلف در دو سال اخیر به خوبی احساس شده است.
بنابراین، تاکید بر مفاهیم به غایت اختلاف برانگیز و حساسیت زایی مانند تجزیه طلبی یا استقلال خواهی علاوه بر نابود کردن این وجدان جمعی مشترک و تبدیل مجدد احساس تازه پا گرفته همگرایی به واگرایی آزموده شده، امکان دفاع از حقوق حقه مردم تحت ستم در سراسر ایران را نیز تا حد زیادی کاهش خواهد داد. اتفاقی که متاسفانه در جریان وقایع اخیر خوزستان رخ داد و دفاع از حقوق طبیعی مردم خوزستان تحت تاثیر مباحثی مانند حفظ تمامیت ارضی ایران قرار گرفت.
اگر بپذیریم که در شرایط کنونی تمام ایرانیان برای از بین بردن جلوه های مختلف استبداد و تبعیض به تمام ایرانیان احتیاج دارند، باید اجازه داد این احساس خوب با هم بودن تا انتها باقی بماند. دامن زدن جدایی طلبی بی تردید به جدایی احساس مشترک کنونی ایرانیان از یکدیگر ختم می شود و سود این جدایی بی شک نه به نفع تجزیه طلبان خواهد بود نه به نفع جنبش سبز و نه به سود همه ایرانیان.
הוספת תגובה